گیاهان گوشتخوار، از جمله گیاهانی محسوب میشود که برخی یا بسیاری از مواد مغذی خود را از تلهگذاری و مصرف جانوران و آغازیان مانند حشرات و بندپایان دیگر بدست میآورند.
گیاهان گوشتخوار در مناطقی که در آن خاک نازک و یا دارای فقر غذایی است، به ویژه نیتروژن، مانند مانداب اسیدی و با outcroppings سنگی سازگار به نظر میرسند، رشد میکنند.
پدیده گوشتخواری (carnivory) واقعی بهطور مستقل در ۵ مسیر مختلف تکامل گیاهان گلدار، توسط بیش از دهها جنس دیده شده است.
این موضوع شامل حدود ۶۳۰ گونه است که جذب و شکار حیوانات، تولید آنزیمهای گوارشی و جذب مواد مغذی در آنها دیده میشود.
علاوه بر این، بیش از ۳۰۰ گونه گیاهی گوشتخوار اولیه (protocarnivorous) برخی از این خصوصیات را نشان میدهند.
پنج مکانیسم تلهگذاری اساسی در گیاهان گوشتخوار؛ تله Pitfall (گیاهان پارچ)؛ در این تله شکار به وسیلهٔ برگ لوله شده که حاوی استخری از آنزیمهای گوارشی یا باکتری است شکار میشود.
تله Flypaper؛ استفاده از لعاب چسبنده، تله Snap؛ استفاده از حرکات سریع برگ، تله Bladder که با مکش باعث ایجاد خلاء درونی در طعمه میشود، آن را شکار میکند، pot– Lobster نیروی تله باعث حرکت طعمه به سمت اندام گوارشی با پرزهای درونی میشود.
این تلهها بسته به اینکه آیا حرکت شکار به گرفتن آن کمک میکند یا نه ممکن است فعال یا غیرفعال باشند. به عنوان مثال، Triphyophyllum دارای کاغذ سمی مگس کش غیرفعال است که ترشح آب لیز میکند، اما برگهایش رشد نمیکنند یا در پاسخ به جذب طعمه حرکت نمیکنند. در همین حال، sundews دارای یک تله کاغذ سمی مگس کش فعال هستند که برگها تحت تأثیر اسید سریع رشد میکنند که سلولها بدون تقسیم سلولی انفرادی گسترش مییابند. افزایش سریع اسید اجازه میدهد تا sundew tentacles خم شوند و به حفظ و هضم طعمه کمک کنند.
معرفی چند نوع از مشهورترین انواع گیاهان حشره خوار
دروزرا (Drosera) یا شبنم خورشید (sundew)
دروزرا، در بسترهای خزه خشک شده میروید. این گیاه از بالا شبیه یک قطره درشت سرخرنگ و براق به عرض ۵ تا ۱۰ سانتیمتر است. برگهای گرد و پهن آن که هر یک بر روی ساقهای جداگانه قرار گرفته، سرخ و کرک دار هستند و قسمت پایین آنها و ساقه سبز رنگ است. گل این گیاه سفید رنگ است و بر روی ساقه ۱۰ سانتیمتری که از میان رستنگاه ساقههای برگها خارج میشود، میشکفد.
دروزرا نیز برای شکار حشرات از برگهای خود استفاده میکند. تارهای متعدد سوزنی شکل بر روی برگ وجود دارند که نوک هر یک از آنها یک قطره ماده چسبناک وجود دارد که شبیه قطره شبنم یا شهدی شیرین به نظر میرسد. این قطره ها، حشراتی چون پشه، مگس و انواع حشرات دوبال را به سوی خود جذب میکند. فرود حشره بر روی یک قطره موجب چسبیدن او بر آن شده و حشره با تقلا برای آزاد شدن، بیش از پیش خود را به دام میاندازد.
پس از اینکه حشره تسلیم شد، تارها به ترشح شیرهای پر از آنزیم میپردازند که حشره را هضم و جذب میکند. گاهی تمام برگ به آهستگی به دور شکار میپیچد و کار هضم حدود ۲ روز طول میکشد. سپس برگ گشوده شده و باقیمانده حشره همراه با باد از برگ جدا میشود.
باترورت (Butterwort) یا گیاه کرهای Pinguicula
باترورت یکی از نامتعارفترین گیاهان حشره خوار محسوب میشود و بر روی شکاف سنگها و صخرهها میروید. باترورت گلهایی ظریف و زیبا – معمولا به رنگ بنفش و آبی- دارد که در ماههای آخر بهار میشکفند. باترورت نام خود را به خاطر برگهایی که به نظر چرب و کره ای شدهاند، به دست آورده است.
برگهای این گیاه به صورت مجموعه ۳ تا ۶ تایی و در گونههایی بسیار بیشتر بر سطح زمین میروید. با بررسی دقیق متوجه خواهید شد که برگها دارای دو نوع غده ترشحی هستند. غدد برآمدهای که کار ترشح ماده چسبناک و کرهای را بر عهده دارند و غدد کوتاهی که مواد هضم و جذب کننده را ترشح میکنند.
این دو غده بویی ایجاد میکنند که مگسها، شتهها و شش پایان را به تله چسبناک جذب میکند. حشرهای که به دام بیافتد، با تقلا برای رهایی، موجب ترشح شیره هضم کننده میشود. برگها به آهستگی لوله میشوند و حشره را هضم و جذب میکنند.
گیاه کوزهای Nepenthes
گیاه کوزهای (pitcher-plant) گونههای بسیار متنوعی است و از بزرگترین انواع گیاهان حشره خوار محسوب میشود و ارتفاع بعضی از گونههای آن گاهی به ۶۰ سانتیمتر میرسد. این گیاه بیشتر در مردابها و لجنزارها میروید و هر گیاه دارای یک ساقه بلند و صاف و یک گل بزرگ با گلبرگهای سرخ و مادگی چتر مانند است که در تابستان میشکفد.
کوزههای این گیاه، در واقع برگهای آن هستند که دورتا دور این ساقه و نزدیک به زمین قرار دارند. این برگها لولهای و به شکل کوزهای دهان گشاد هستند. هر گیاه در اواسط بهار ۵ یا ۶ برگ جدید میدهد که هر ۱۵ روز یکی از آنها باز میشود. در پایان تابستان تمام برگها رشد کرده و کامل میشوند و در طول زمستان و حتی تا تابستان بعدی، باقی میمانند.
برگهای این گیاه آب را در خود نگه میدارند. شهد گیاه در اطراف کلاهک و دهانه کوزه ترشح میشود و حشرات را به سوی خود جلب میکند، حشره با رسیدن بر روی برگ به درون کوزه حرکت میکند، تارهای مو مانند که به سمت پایین متمایل هستند و سطح لغزنده کوزه، حشره را به پایین هدایت میکند و این شکار نگون بخت که نمیتواند از کوزه خارج شود، در آب موجود آن غرق میشود.
برگ کوزهای منزلگاه موجودات بسیار ریز مانند تک یاخته ها، کرمهای بسیار کوچک و سخت پوستان ذره بینی آبزی است. لارو سه نوع حشره هم در این کوزهها زندگی میکنند که همه اینها همزیستان گیاه هستند و همراه با باکتریها، کار هضم حشره شکار شده را بر عهده دارند. در اوایل تابستان، حشرات بالغ از برگهای کهنه خارج شده و در برگهای تازه تخم گذاری میکنند. برگ کهنه که هضم کنندههایش را از دست داده، میمیرد و برگهای تازه جایگزین آن میشوند.
ونوس حشره خوار dionea
بسیاری از افراد هنگام صحبت از گیاه حشره خوار به یاد ونوس مگس خوار (Venus flytrap) میافتند. این گیاه در مردابهای سواحل شرقی آمریکا میروید و از جمله گیاهانی است که میتوان در گلخانه نیز پرورش داد. تله این گیاه از دو برگ تشکیل شده که مانند کفههای صدف باز و بسته میشوند. به محض اینکه حشرهای محرکهای درخشان این برگها را لمس کند، تله بسته میشود و تا زمان هضم حشره، بسته باقی میماند. این گیاه از آن دسته گیاهانی است که میتواند بشمارد یعنی ۳ عدد کرک در وسط تله گیاه تعبیه شده که با برخورد به عین این ۳ کرک تله بسته میشود حتی اگر دو کرک تکان بخورد هم بسته نخواهد شد. ازین جهت گیاه حرکات طعمه را میشمارد که از حضور و شکار وی مطمئن شود.
امروزه این گیاه در رستورانها استرالیا به جای دستگاههای مگسکش استفاده میشود تا از استفاده سم جلوگیری شود. تلههای این گیاه فقط ۳ الی ۴ بار میتواند تا قبل از مردن و سیاه شدن شکار کند پس نباید هرگز با مداد یا دست و خودکار و برس بیخودی انرژی گیاه را تلف کنیم. نگهداری این گیاه در منزل راحت بوده و فقط به جای روشن و خاک خیس و البته ضعیف و اسیدی! و رطوبت بالا اشاره کرد. برای ایجاد شرایط مرطوبت کاشت آن در تراریوم توصیه میشود. نکته جالب این است که گلهای این گیاه بالاتر از برگها ظاهر میشوند که حشرات گرده افشان گیر تله نیفتند، بعد از مدتی بذرها میرسند که میتوان آنها را در فریزر به مدت ۲ ماه نگه داشت و سپس کاشت یا میتوان گیاه را با تقسیم ریزوم تکثیر کرد.
اکثرا مردم از این موضوع نگرانند که در صورت نگهداری این گل در منزل چگونه باید به گیاه گوشت داد؟! در جواب میگویم که ماهی یک عدد مورچه، یا پشه کورههای منزل خودکار جذب این گیاه میشوند و مشکلی ازین نظر نیست، در غیر این صورت میتوان با تکه گوشتی شکم گیاه خود را سیر کنید.
